Przejdź do treści

AI na co dzień

Sztuczna inteligencja w edukacji: jak pomaga uczniom i nauczycielom

Asystent AI pomaga w nauce, gdy dostaje wąskie zadanie: wyjaśnia temat, układa pytania do powtórki, sprawdza luki w rozumowaniu. Zobacz, jak z tego korzystać.

Jak sztuczna inteligencja realnie pomaga w nauce i nauczaniu?

Asystent AI pomaga w nauce najbardziej wtedy, gdy dostaje wąskie zadanie: wyjaśnić jeden temat innymi słowami, ułożyć pytania do powtórki albo sprawdzić, czy w twoim wypracowaniu nie ma luk w rozumowaniu. Sztuczna inteligencja może usprawnić proces nauczania na każdym etapie, od pracy ucznia po planowanie lekcji przez nauczyciela.

Nauczyciele mają z tego konkretną korzyść: mogą na bieżąco widzieć, gdzie uczeń się zacina, i dopasować materiały do jego tempa. Z tego samego raportu PARP wynika, że 23% ankietowanych deklaruje zaawansowany poziom wykorzystania sztucznej inteligencji, a największa grupa, bo 44%, dopiero odkrywa jej możliwości i robi pierwsze próby. To pokazuje, że w szkole wygrywają proste zastosowania, a nie rozbudowane systemy.

Uczniowie sięgają po asystenta głównie po wyjaśnienie i pomoc w pisaniu. Nauczyciele coraz częściej korzystają z czatu, a wielu robi to regularnie w tygodniu. Jednocześnie 38% nauczycieli pozwala uczniom używać ChatGPT, a tylko 15% uczniów przyznaje, że robi to bez zgody. Widać z tego, że rozmowa o zasadach jest skuteczniejsza niż zakaz.

Nad wszystkim stoi jednak warunek z raportu PARP: technologia zmieni edukację tylko przy współpracy programistów, nauczycieli i uczniów oraz stałej kontroli człowieka. Szkoły mierzą się też z ograniczonymi budżetami, które utrudniają zakup sprzętu i narzędzi. Zanim więc wpuścisz asystenta do klasy, ustal jedną zasadę: uczeń pokazuje prompt i efekt, a ty sprawdzasz, czy rozumie, co dostał.

Od czego zacząć, jeśli dopiero poznajesz AI w edukacji?

Zacznij od jednej lekcji, nie od przebudowy szkoły. Wybierz temat, który i tak masz przygotować, i poproś asystenta o dwie wersje: jedną dla ucznia, który łapie szybko, drugą dla tego, który potrzebuje wolniejszego tempa. Zobaczysz wtedy, ile pracy zostaje przy tobie, a co narzędzie robi samo.

Potem ustal, co wolno wklejać do czatu. Imiona, oceny i opinie o uczniach zostają poza narzędziem, nawet jeśli wydaje się prywatne.

Dopiero na końcu sięgnij po wytyczne. Komisja Europejska przygotowała dokument dla nauczycieli szkół podstawowych i średnich, który wyjaśnia przepisy aktu o sztucznej inteligencji oraz RODO i pokazuje zasady odpowiedzialnego korzystania z tych narzędzi.

  1. Wybierz jeden przedmiot i jedną klasę, na której sprawdzisz narzędzie bez presji wyniku.
  2. Poproś asystenta o dwa warianty tego samego materiału i porównaj, co wymaga twojej poprawki.
  3. Ustal listę danych, których nie wklejasz do czatu, i powiedz o niej uczniom.
  4. Przeczytaj wytyczne Komisji Europejskiej, zanim pozwolisz klasie korzystać z czatu na lekcji.
  5. Po tygodniu oceń, czy proces przygotowania lekcji naprawdę się skrócił, czy tylko przeniósł pracę w inne miejsce.

Taka kolejność ma sens, bo ograniczone budżety szkół i instytucji edukacyjnych często nie pozwalają na zakup nowych narzędzi, więc pierwszy krok nie wymaga wydatków. Drugi wymaga tylko decyzji, trzeci lektury. Dopiero potem warto myśleć o szerszym rozwoju i porównaniu platform, które wspierają nauczanie.

Zróżnicowana grupa studentów studiuje w klasie z laptopami i książkami
Fot. Yan Krukau

Które narzędzia AI sprawdzają się w przygotowaniu lekcji i materiałów?

Nauczyciel przygotowujący lekcję ma dziś do wyboru kilka typów narzędzi. Generatory tekstu piszą konspekty i zadania, generatory głosu i wideo tworzą nagrania, a platformy edukacyjne typu LXP, czyli środowiska, w których uczeń przechodzi materiał krok po kroku, zbierają wszystko w jednym miejscu.

Z raportu PARP, czyli Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, wynika, że takie narzędzia podnoszą efektywność i dostępność nauki. Dodają też elementy grywalizacji i lepsze fora dyskusyjne, co zwiększa zaangażowanie uczniów.

Największą przewagę dają jednak przy codziennej robocie. Dzięki nim nauczyciel na bieżąco widzi postępy uczniów, wychwytuje trudności i dopasowuje metody oraz materiały do indywidualnych potrzeb. To personalizacja nauczania w praktyce, a nie hasło z broszury.

Przy wyborze warto patrzeć na jedno: czy narzędzie mieści się w budżecie szkoły i czy szkoła ma czym go uruchomić. Ograniczone budżety placówek często nie pozwalają na inwestycje w infrastrukturę i nowoczesne narzędzia. Nauczyciele napotykają też ograniczenia techniczne, które utrudniają szerokie wykorzystanie AI w różnych sytuacjach edukacyjnych.

Zanim więc wpiszesz aplikację edukacyjną do planu lekcji, sprawdź, czy działa na sprzęcie, który masz pod ręką. Systemy sztucznej inteligencji nie zastąpią też nauczyciela w ocenie samodzielności pracy ucznia. Proces rozwoju ucznia nadal wymaga człowieka, który patrzy na efekt krytycznie.

Sięgaj po narzędzia, które obsłużysz bez szkolenia i które nie wymagają danych, których szkoła nie powinna udostępniać. Reszta to kwestia wprawy.

Jak AI może śledzić postępy ucznia i dopasowywać materiał do jego potrzeb?

Nauczyciel nie musi czekać do sprawdzianu, żeby wiedzieć, kto w klasie utknął na ułamkach. Z raportu PARP, czyli Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, wynika, że AI pozwala śledzić postępy uczniów na bieżąco i wychwytywać trudności, zanim staną się zaległościami. To zmiana w procesie nauczania, nie tylko w narzędziach.

System zapisuje, gdzie uczeń się zatrzymuje, ile prób wykonuje i które zadania powtarza. Na tej podstawie nauczyciel dostaje sygnał, komu dać inny przykład, a komu trudniejsze ćwiczenie. Dopasowanie materiału do potrzeb edukacyjnych przestaje być pracą na wieczór, bo podpowiedź pojawia się od razu po lekcji.

Platformy edukacyjne, które łączą śledzenie postępów z generowaniem treści, podnoszą efektywność i dostępność nauki. Elementy grywalizacji i lepsze fora dyskusyjne zwiększają zaangażowanie uczniów. To konkretny efekt, który nauczyciel zauważy w klasie szybciej niż w statystykach.

Raport PARP wskazuje też ograniczenia. Część nauczycieli trafia na bariery techniczne, które utrudniają szerokie użycie AI w różnych sytuacjach. Szkoły mają ograniczone budżety i nie zawsze stać je na infrastrukturę oraz nowoczesne narzędzia. Bez tego nawet najlepszy pomysł na personalizację zostaje w sferze planów.

Do tego dochodzą obawy o prywatność i bezpieczeństwo danych. Rodzic ma prawo wiedzieć, gdzie trafiają informacje o postępach jego dziecka i kto ma do nich dostęp. Komisja Europejska przygotowała wytyczne, które wyjaśniają nauczycielom przepisy aktu o AI oraz RODO i pokazują zasady odpowiedzialnego korzystania z technologii. Warto o te zasady zapytać szkołę, zanim zgodzisz się na przetwarzanie danych swojego dziecka.

Na co uważać przy wprowadzaniu AI do szkoły i nauki w domu?

Zanim wpuścisz asystenta AI do klasy albo do domowej nauki, ustal jedną rzecz: kto pilnuje wyniku. Z raportu PARP, czyli Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, wynika, że zmiana w edukacji uda się tylko przy współpracy programistów, nauczycieli i uczniów oraz stałej kontroli człowieka.

Ta kontrola nie jest formalnością. Pojawiają się bowiem obawy, że narzędzia te mogą naruszać prywatność, zagrażać bezpieczeństwu danych i ograniczać ludzkie relacje, które są potrzebne do rozwoju społecznego i emocjonalnego uczniów. Zanim wkleisz do czatu imiona, oceny albo opinię z poradni, zadaj sobie pytanie, czy te dane muszą tam trafić.

Szkoły mierzą się też z ograniczeniami technicznymi, które utrudniają szerokie użycie AI w różnych kontekstach edukacyjnych. Ograniczone budżety instytucji edukacyjnych często nie wystarczają na infrastrukturę i nowe narzędzia. W praktyce proces wdrażania technologii w szkole zaczyna się od tego, co już działa, a nie od najdroższego abonamentu.

Nauczycielowi łatwiej zacząć od własnej pracy niż od klasy. Komisja Europejska przygotowała wytyczne dla nauczycieli szkół podstawowych i średnich, które wyjaśniają przepisy aktu w sprawie sztucznej inteligencji oraz RODO i pokazują zasady odpowiedzialnego korzystania z AI. Zalecenie UNESCO w sprawie etyki sztucznej inteligencji, czyli dokument uzgodniony na szczeblu międzynarodowym, wskazuje edukację i badania wśród obszarów o największym znaczeniu społecznym.

Wybierz jedno zadanie na próbę: przygotowanie kartkówki z twojego materiału albo skrócenie długiego tekstu do czytelnej notatki. Sprawdź wynik z uczniem obok i zapisz, co model pomylił. Dopiero potem zdecyduj, czy wpuszczasz go do klasy na stałe.

Jak korzystać z AI w edukacji zgodnie z prawem i etyką?

Zanim wkleisz dane ucznia albo fragment podręcznika do czatu, sprawdź, czy naprawdę muszą tam trafić. Pojawiają się bowiem obawy o prywatność i bezpieczeństwo danych. Wklejony materiał zostaje w systemie, a nie każdy nauczyciel wie, jak to wyłączyć.

Komisja Europejska przygotowała wytyczne dla nauczycieli szkół podstawowych i średnich. Wyjaśniają przepisy aktu o sztucznej inteligencji oraz RODO i pokazują zasady odpowiedzialnego korzystania z AI. To pierwsze miejsce, w którym sprawdzisz, czy twoje podejście jest zgodne z prawem.

Samo prawo nie rozstrzyga wszystkich kwestii etycznych. Zalecenie UNESCO, czyli uzgodniony na szczeblu międzynarodowym dokument o etyce AI, wymienia edukację i badania wśród pięciu obszarów o nadrzędnym znaczeniu społecznym. Dokument ma zapewnić, że każdy, kto wdraża AI, robi to zgodnie z prawami człowieka.

Raport PARP pisze wprost: AI może zmienić edukację, ale wymaga współpracy programistów, nauczycieli i uczniów oraz stałej kontroli ludzkiej. Bez tego trudno ocenić, czy korzyści przewyższają ryzyko. Ustanowienie odpowiednich ram etycznych jest tu równie ważne jak sam postęp technologiczny.

Co z tego wynika dla szkoły? Zanim wdrożysz narzędzie, ustal, kto odpowiada za dane uczniów i kto sprawdza odpowiedzi modelu. Szkolenia dla nauczycieli powinny obejmować nie tylko obsługę narzędzia, ale też granice jego stosowania.

Pytania czytelników

Ilu nauczycieli w Polsce korzysta z ChatGPT?

Nauczyciele sięgają po czat częściej niż uczniowie. Jeśli uczysz, sprawdź, w których zadaniach czat rzeczywiście skraca ci pracę, na przykład przy układaniu pytań do sprawdzianu, i trzymaj się tych zastosowań.

Czy nauczyciele pozwalają uczniom używać ChatGPT?

38% nauczycieli pozwala uczniom korzystać z ChatGPT, a tylko 15% uczniów przyznaje się do używania go bez zgody nauczyciela. Jeśli ustalasz zasady w klasie, powiedz wprost, do czego czat wolno wykorzystać, a gdzie kończy się samodzielna praca. Uczniowie i tak po niego sięgają, więc lepiej dać im jasne ramy niż zakaz, którego nikt nie sprawdza.

Czy AI może zastąpić nauczyciela?

Nie, raport PARP wskazuje, że AI może zmienić edukację tylko przy ścisłej współpracy programistów, nauczycieli i uczniów oraz stałej kontroli człowieka. Nauczyciel zostaje osobą, która wybiera materiał i ocenia efekty.

Co zrobić, żeby AI w szkole nie zaszkodziła uczniom?

Ustal ramy etyczne i regulacyjne, zanim narzędzia trafią do klas. Pojawiają się bowiem obawy o prywatność, bezpieczeństwo danych i ograniczenie ludzkich relacji, dlatego warto wcześniej poznać wytyczne dla nauczycieli, które wyjaśniają przepisy aktu w sprawie sztucznej inteligencji oraz RODO. Praktycznie: nie wklejaj do czatu danych osobowych uczniów, a zadania z AI łącz z rozmową i pracą w grupie, żeby nie zniknął kontakt między ludźmi.

Ceny, limity i funkcje narzędzi AI zmieniają się często. Przed zakupem planu sprawdź aktualne warunki u producenta.